Kto płaci za praktyki zawodowe w Polsce? Rozróżnienie dla uczniów i studentów
- Praktyki uczniów szkół branżowych i techników są z reguły płatne przez pracodawcę, na podstawie umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego.
- Wynagrodzenie uczniów jest ustawowo gwarantowane i stanowi procent przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia.
- Praktyki studenckie, zwłaszcza te obowiązkowe w programie studiów, często są bezpłatne i odbywają się na podstawie porozumienia z uczelnią.
- Studenci mogą liczyć na płatne praktyki lub staże w oparciu o umowę zlecenie lub umowę o praktykę absolwencką.
- Staż z Urzędu Pracy jest finansowany przez urząd, a nie przez pracodawcę.
- Rodzaj podpisanej umowy ma kluczowe znaczenie dla kwestii wynagrodzenia, składek ZUS i wliczania praktyki do stażu pracy.
Z mojego doświadczenia wynika, że wiele osób rozpoczynających swoją ścieżkę zawodową, czy to w ramach edukacji, czy już po niej, zadaje sobie pytanie: "Kto płaci za praktyki zawodowe?". To pytanie jest o tyle istotne, że odpowiedź na nie nie jest jednoznaczna. Złożoność wynika z różnorodności form praktyk, ich podstaw prawnych oraz celów, jakie im przyświecają. Inaczej wygląda sytuacja uczniów szkół zawodowych, inaczej studentów, a jeszcze inaczej osób korzystających ze staży z Urzędu Pracy czy praktyk absolwenckich. Kluczowe jest zrozumienie, że rodzaj zawartej umowy determinuje kwestie finansowe i prawne.
Kluczową różnicą, którą należy zrozumieć na samym początku, jest ta między praktykami uczniów szkół zawodowych i techników a praktykami studenckimi. Dla uczniów wynagrodzenie za praktyki jest regułą, a wręcz prawnie gwarantowanym obowiązkiem pracodawcy. Natomiast w przypadku studentów, zwłaszcza tych odbywających praktyki obowiązkowe w ramach programu studiów, sytuacja jest często odwrotna praktyki bywają bezpłatne, a płatne możliwości stanowią raczej wyjątek niż regułę. To rozróżnienie jest fundamentalne dla zrozumienia, kto i dlaczego ponosi koszty.
Praktyki uczniów: Gwarancja wynagrodzenia i podstawa prawna
W przypadku uczniów szkół branżowych i techników, kwestia wynagrodzenia jest jasno uregulowana. Formalnie stronami umowy są dyrektor szkoły oraz pracodawca przyjmujący ucznia. To właśnie na pracodawcy spoczywa obowiązek wypłaty wynagrodzenia. Jest to forma praktycznej nauki zawodu, która ma przygotować młodego człowieka do samodzielnego wykonywania pracy w przyszłości.
Podstawą wynagrodzenia uczniów jest umowa o pracę w celu przygotowania zawodowego. To bardzo ważny aspekt, ponieważ oznacza, że uczeń, mimo że jest w trakcie nauki, nawiązuje stosunek pracy. Ma to szereg implikacji prawnych, takich jak objęcie przepisami Kodeksu pracy, wliczanie okresu praktyki do stażu pracy oraz odprowadzanie składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne. Dzięki temu uczniowie są chronieni prawnie i mają zapewnione minimalne standardy wynagrodzenia.
Minimalne stawki wynagrodzenia dla uczniów są gwarantowane ustawowo i obliczane jako procent przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce narodowej w poprzednim kwartale. Wynoszą one nie mniej niż:
- 8% w pierwszym roku nauki,
- 9% w drugim roku nauki,
- 10% w trzecim roku nauki.
Należy podkreślić, że to przedsiębiorca przyjmujący ucznia jest fizycznie odpowiedzialny za wypłatę tych pieniędzy. Jest to inwestycja w przyszłego pracownika, która często zwraca się w postaci lojalności i dobrze wyszkolonej kadry.
Praktyki studenckie: Od bezpłatnych obowiązków do płatnych możliwości
Sytuacja studentów jest inna. Obowiązkowe praktyki, które są integralną częścią programu studiów, bardzo często są bezpłatne. Dzieje się tak, ponieważ w ich przypadku zazwyczaj nie nawiązuje się stosunku pracy w rozumieniu Kodeksu pracy. Celem tych praktyk jest przede wszystkim zdobycie doświadczenia i zaliczenie przedmiotu, a nie świadczenie pracy zarobkowej.
W przypadku bezpłatnych praktyk studenckich, rolę odgrywa zazwyczaj porozumienie trójstronne zawierane między uczelnią, firmą a studentem. To porozumienie określa warunki odbywania praktyki, zakres obowiązków, czas trwania, ale nie przewiduje wynagrodzenia. Brak stosunku pracy oznacza również brak składek ZUS i innych świadczeń pracowniczych. Z punktu widzenia studenta, jest to inwestycja w przyszłość, która ma zaprocentować w postaci doświadczenia i wpisu do CV. Jednak nie wszystkie praktyki studenckie są bezpłatne. Wiele firm, zwłaszcza tych działających w atrakcyjnych branżach takich jak IT, finanse, inżynieria czy marketing, oferuje płatne programy praktyk i staży. Robią to, aby przyciągnąć najlepszych kandydatów i zbudować swoją markę jako atrakcyjnego pracodawcy. W takich sytuacjach studenci mogą liczyć na wynagrodzenie, które często jest konkurencyjne i adekwatne do zakresu wykonywanych obowiązków.Dla płatnych praktyk studenckich najczęściej stosowane są umowy cywilnoprawne, które precyzują warunki współpracy. Najpopularniejsze formy to:
- Umowa zlecenie: Jest to elastyczna forma zatrudnienia, w której student zobowiązuje się do wykonania określonych czynności. Od umowy zlecenie odprowadza się składki ZUS, jeśli student nie ma innego tytułu do ubezpieczenia (np. nie jest ubezpieczony z tytułu studiów lub innej umowy o pracę).
- Umowa o praktykę absolwencką: Choć nazwa sugeruje absolwentów, może być ona zawierana również ze studentami, którzy ukończyli co najmniej gimnazjum lub ośmioletnią szkołę podstawową i nie ukończyli 30. roku życia. Jest to specyficzna forma umowy, która może być płatna lub bezpłatna, a jej warunki są uregulowane ustawowo.
Inne formy zdobywania doświadczenia: Płatne staże i wolontariat
Poza praktykami uczniowskimi i studenckimi istnieją inne ścieżki zdobywania doświadczenia zawodowego, które również mogą wiązać się z wynagrodzeniem lub jego brakiem. Jedną z nich jest staż z Urzędu Pracy. Jest to program skierowany do osób bezrobotnych, mający na celu aktywizację zawodową. W tym modelu to nie pracodawca, lecz Urząd Pracy wypłaca stażyście stypendium. Pracodawca zyskuje w ten sposób pracownika, którego wynagrodzenie jest pokrywane ze środków publicznych, a stażysta zdobywa cenne doświadczenie i często perspektywę stałego zatrudnienia.
Szczególną formą jest praktyka absolwencka, uregulowana ustawą o praktykach absolwenckich. Jest ona przeznaczona dla osób, które ukończyły co najmniej gimnazjum lub ośmioletnią szkołę podstawową i nie ukończyły 30. roku życia. Praktyka ta może być odpłatna lub nieodpłatna. Jeśli jest płatna, wynagrodzenie nie może przekroczyć dwukrotności minimalnego wynagrodzenia za pracę. Co istotne, od umowy o praktykę absolwencką nie odprowadza się składek na ubezpieczenia społeczne, co czyni ją atrakcyjną opcją dla pracodawców, poszukujących elastycznych form współpracy i jednocześnie dla młodych ludzi, którzy chcą zdobyć doświadczenie bez formalności związanych z pełnym zatrudnieniem.
Warto również wspomnieć o wolontariacie zawodowym. Jest to forma zdobywania doświadczenia, która z definicji jest bezpłatna. Wolontariusz świadczy pracę na rzecz organizacji lub firmy, nie otrzymując za to wynagrodzenia. Mimo braku pensji, wolontariat może przynieść wiele korzyści, takich jak rozwój umiejętności, budowanie sieci kontaktów, zdobycie referencji, a także satysfakcja z pomagania i przyczyniania się do ważnych celów. Często jest to doskonały sposób na wejście do branży i pokazanie swoich kompetencji.
Aspekty finansowe praktyk: ZUS, podatki i dodatkowe korzyści
Zrozumienie konsekwencji finansowych i prawnych związanych z różnymi rodzajami umów jest kluczowe. Poniższa tabela porównuje najpopularniejsze formy praktyk pod kątem składek ZUS i podatków, co bezpośrednio wpływa na kwotę "na rękę".
| Rodzaj umowy | Wpływ na ZUS i podatki |
|---|---|
| Umowa o pracę w celu przygotowania zawodowego (praktyki uczniowskie) | Pełne składki ZUS (emerytalne, rentowe, chorobowe, zdrowotne) oraz podatek dochodowy. Wliczane do stażu pracy. |
| Umowa zlecenie (praktyki studenckie) | Składki ZUS (emerytalne, rentowe, zdrowotne) odprowadzane, jeśli student nie ma innego tytułu do ubezpieczenia. Podatek dochodowy. Od 2026 r. wliczane do stażu pracy pod warunkiem opłacania składek. |
| Umowa o praktykę absolwencką | Brak składek na ubezpieczenia społeczne (emerytalne, rentowe, chorobowe). Odprowadzana składka zdrowotna, jeśli praktyka jest płatna. Podatek dochodowy. Nie wlicza się do stażu pracy. |
| Bezpłatna praktyka studencka (porozumienie z uczelnią) | Brak składek ZUS i podatku dochodowego (brak wynagrodzenia). Nie wlicza się do stażu pracy. |
Ważnym aspektem jest również to, czy praktyka wlicza się do stażu pracy. Płatne praktyki uczniowskie, odbywane na podstawie umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego, bez wątpienia wliczają się do stażu pracy i okresów składkowych. Natomiast bezpłatne praktyki studenckie, oparte na porozumieniu z uczelnią, zazwyczaj nie są wliczane do stażu pracy. W przypadku umów zlecenie, sytuacja zmienia się od 2026 roku będą one wliczane do stażu pracy, pod warunkiem opłacania składek emerytalno-rentowych.
Poza samym wynagrodzeniem, firmy mogą oferować praktykantom szereg dodatkowych korzyści, które zwiększają atrakcyjność praktyki. Mogą to być na przykład specjalistyczne szkolenia, programy mentoringowe prowadzone przez doświadczonych pracowników, dostęp do firmowych zasobów i narzędzi, a także elastyczne godziny pracy. Niezwykle cenne są również referencje, które można uzyskać po zakończeniu praktyki, oraz, co najważniejsze, możliwość stałego zatrudnienia w firmie. Często praktyka to po prostu dłuższa rozmowa kwalifikacyjna, która otwiera drzwi do kariery.
Przeczytaj również: Dziennik praktyk: Jak pisać, by zaliczyć i zachwycić?
Świadomy wybór praktyki: Kluczowe wskazówki
Zanim podpiszesz jakąkolwiek umowę, zawsze warto zadać przyszłemu pracodawcy kilka kluczowych pytań, aby w pełni zrozumieć warunki praktyki. Moje doświadczenie podpowiada, że nie ma głupich pytań, jeśli chodzi o twoją przyszłość zawodową i finansową:
- Czy praktyka jest płatna? Jeśli tak, jaka jest wysokość wynagrodzenia i kiedy będzie wypłacane?
- Na jakiej podstawie prawnej będzie zawarta umowa (umowa o pracę, zlecenie, o praktykę absolwencką, porozumienie)?
- Czy od wynagrodzenia będą odprowadzane składki ZUS i podatek? Jaka będzie kwota "na rękę"?
- Jaki jest zakres obowiązków i czy są one zgodne z moimi oczekiwaniami i programem nauczania?
- Czy praktyka wlicza się do stażu pracy?
- Czy firma oferuje dodatkowe benefity (np. szkolenia, mentoring, referencje, możliwość zatrudnienia po praktyce)?
- Kto będzie moim opiekunem praktyk i jak będzie wyglądał system wsparcia?
Poszukiwanie płatnych i wartościowych praktyk wymaga strategicznego podejścia. Oto kilka sprawdzonych metod:
- Portale pracy: Regularnie przeglądaj popularne portale pracy (np. Pracuj.pl, OLX Praca, LinkedIn), filtrując oferty pod kątem praktyk i staży.
- Targi pracy i dni otwarte firm: To doskonała okazja do bezpośredniego kontaktu z rekruterami i poznania ofert "od kuchni".
- Biura karier uczelni: Wiele uczelni współpracuje z firmami i posiada bazy ofert praktyk, często niedostępnych nigdzie indziej.
- Bezpośredni kontakt z firmami: Nie bój się wysyłać CV i listów motywacyjnych do firm, w których chciałbyś pracować, nawet jeśli nie ogłaszają otwartych rekrutacji na praktyki. Proaktywność często popłaca!
- Sieci społecznościowe i branżowe: LinkedIn, grupy na Facebooku czy fora branżowe to świetne miejsca do poszukiwania informacji i nawiązywania kontaktów.
